مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان به بررسی اصول و الزامات طراحی معماری ساختمانها میپردازد؛ یعنی همان نقشهای که قرار است در نهایت به یک سازه واقعی تبدیل شود. این مبحث ستون فقرات طراحی معماری در ایران محسوب میشود و رعایت مفاد آن برای طراحان، ناظران و مجریان اجباری است.
در این مبحث، به ضوابط مهمی همچون نورگیری، تهویه، ابعاد فضاها، ارتفاع طبقات، الزامات پارکینگ، الزامات آتشنشانی، دسترسی معلولان، پله و آسانسور و مواردی از این دست پرداخته شده است. بدون رعایت این موارد، حتی بهترین طرح معماری ممکن است از نظر شهرداری یا نظام مهندسی رد شود.
اگر به دنبال طراحی اصولی و قابل تأیید در روند اخذ جواز، نظارت و اجرای پروژه هستید، آشنایی کامل با این مبحث برای شما ضروری است. برای درک بهتر مفاهیم اجرایی در کنار طراحی، پیشنهاد میکنیم مقاله مبحث سوم: حفاظت در برابر حریق و ضوابط معلولین را نیز بخوانید، زیرا ارتباط تنگاتنگی با طراحی فضاهای معماری دارند.
همچنین اگر قصد داری طراحیهای خودت رو به سطح حرفهای ارتقا بدی، دوره اجرا و نظارت معماری گام عمران، راه ورود تو به دنیای طراحی اجرایی بر اساس مقررات ملیه.
یکی از مهمترین بخشهای مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، الزام به نورگیری و تهویه طبیعی فضاهای اصلی ساختمان است. این مسئله نهتنها به بهبود کیفیت زندگی ساکنین کمک میکند، بلکه از نظر ایمنی و سلامت نیز اهمیت زیادی دارد.
بر اساس این مبحث، تمامی فضاهای اصلی مانند اتاقهای خواب، پذیرایی، آشپزخانه و حتی برخی فضاهای جانبی باید بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم نور طبیعی دریافت کنند. نورگیری غیرمستقیم معمولاً از طریق نورگیر مرکزی یا پاسیو انجام میشود. همچنین ابعاد پنجرهها نسبت به مساحت فضا و نوع کاربری آن به دقت در این مبحث مشخص شدهاند.
در مورد تهویه نیز، وجود پنجره یا راهی برای جریان هوای طبیعی (مثلاً دریچه به فضای باز یا نورگیر باز) برای هر فضا الزامی است، مگر اینکه سیستم تهویه مکانیکی تأییدشدهای طراحی شده باشد.
این الزامات ارتباط مستقیم با مبحث چهاردهم: تأسیسات مکانیکی دارند، زیرا در صورت استفاده از تهویه مکانیکی، سیستم تأسیسات باید پاسخگوی نیاز هوارسانی باشد.
برای دانشجویان و مهندسین ناظر یا معمار، درک درست و اجرایی این موضوع از طریق دوره اجرا و نظارت معماری ممکن میشود؛ جایی که این نکات در نقشهخوانی و اجرا کاملاً بررسی میشوند.
یکی از چالشبرانگیزترین قسمتهای طراحی معماری، مربوط به پارکینگ ساختمانها است. طبق مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، طراحی و جانمایی پارکینگ باید بهگونهای باشد که به سهولت قابل استفاده بوده و هیچ مانعی برای ورود و خروج وسایل نقلیه ایجاد نکند.
📏 حداقل ابعاد هر فضای پارک خودرو، حداقل شعاع گردش، شیب رمپ، ارتفاع مفید سقف، فاصله از درب خروجی و نوع مسیر رفتوبرگشت، همگی در این مبحث تعریف شدهاند. همچنین الزامات خاصی برای پارکینگهای معلولین یا پارکینگهای مکانیزه در نظر گرفته شده که طراح موظف است بر اساس نوع کاربری و متراژ زمین آنها را رعایت کند.
🚫 در بسیاری از پروژهها، نقص در طراحی پارکینگ باعث رد شدن نقشهها در شهرداری یا عدم تأیید آن توسط ناظر نظام مهندسی میشود. برای جلوگیری از چنین مشکلاتی، تسلط بر این ضوابط الزامیست.
🧠 اگر طراحی پارکینگ را بهشکلی انجام دهید که با الزامات ضوابط معلولین و حتی اصول ایمنی در برابر حریق (مطابق با مبحث سوم) هماهنگ باشد، نهتنها پروژهتان رد نمیشود، بلکه سرعت تأیید آن هم افزایش مییابد.
برای یادگیری کامل این موارد در اجرا و کنترل، حتماً بهت توصیه میکنم وارد دوره اجرای نظارت معماری بشی، چون اونجا با نقشههای واقعی، حل مسئله پارکینگ بهصورت عملی آموزش داده میشه.
طراحی ساختمان بدون در نظر گرفتن نیازهای افراد دارای معلولیت، نهتنها غیراستاندارد بلکه غیرانسانیست. طبق ضوابط مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، تمام ساختمانها با کاربری عمومی یا نیمهعمومی موظف به رعایت استانداردهای مناسبسازی برای معلولین هستند.
♿️ این الزامات شامل عرض راهرو و دربها، سطح شیبدار، محل قرارگیری رمپ، آسانسور، سرویس بهداشتی مخصوص، و ارتفاع المانهای کنترلی (مثل کلید برق یا آیفون) است. برای مثال، رمپ باید شیب کمتر از 8٪ داشته باشد و دستگیرههای محافظ جانبی داشته باشد.
🔍 عدم رعایت این موارد میتواند به رد کامل نقشهها توسط شهرداری یا صدور دستور اصلاح در پایانکار منجر شود. این ضوابط، کاملاً همراستا با ضوابط معلولین مصوب شورای عالی معماری و شهرسازی است.
برای طراحان و ناظران، یادگیری اجرای این الزامات در کنار اصول کلی طراحی معماری (مثل نورگیری، تهویه و پارکینگ) بهشدت حیاتیست. همچنین این مفاهیم با مبحث بیستوچهارم (ضوابط بهرهبرداری و نگهداری) نیز در ارتباط هستند.
اگر بهدنبال تخصصی کردن طراحیهای خودت هستی، دوره نظارت و اجرا معماری گام عمران بهترین گزینه برای یادگیری اجرایی و نقشهخوانی صحیح فضاهای مناسبسازیشده هست.
الزامات پله، رمپ و آسانسور در طراحی معماری ساختمان گام عمران
یکی از مهمترین قسمتهای هر نقشه معماری، مربوط به طراحی پله، رمپ و آسانسور است. در مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، ضوابط دقیقی برای این عناصر تعریف شده تا هم ایمنی استفادهکننده تضمین شود و هم دسترسی آسان به تمام طبقات فراهم باشد.
پلهها باید از نظر ارتفاع، عرض، طول کف پله، تعداد پله بین پاگردها و وجود نرده محافظ با الزامات مشخصشده هماهنگ باشند. در ساختمانهای بیش از سه طبقه، نصب آسانسور الزامی است. همچنین در ساختمانهایی با کاربری عمومی، آسانسور باید امکان استفاده برای افراد دارای معلولیت را نیز داشته باشد (مطابق با ضوابط معلولین).
طراحی رمپ نیز مخصوص پارکینگ یا دسترسی به ورودی ساختمانهاست و باید حتماً از نظر شیب و عرض، استانداردهای لازم را داشته باشد. حتی جنس کف رمپ و نحوه ضد لغزش بودن آن در مبحث مطرح شده است.
👷♂️ این بخش از طراحی در فاز اجرا و نظارت نیز بسیار حساس است و باید مطابق با مبحث بیستودوم نگهداری و بهرهبرداری ساختمان اجرا شود تا در طول زمان دچار آسیب نشود.
برای یادگیری اجرای درست این اجزا طبق نقشههای اجرایی واقعی، پیشنهاد میکنم بهصورت عملی با آموزشهای دوره اجرا و نظارت معماری آشنا بشی.
نمای ساختمان، اولین چیزیست که دیده میشود؛ اما در مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، نما صرفاً زیبایی بصری نیست، بلکه جزئی از هویت ایمن و استاندارد سازه است. طبق این مبحث، جانمایی پنجرهها، تناسب ابعاد و نسبت بازشو به دیوار، مصالح نما و محل نصب تجهیزات نما (مثل کولر و دودکش) باید با ضوابط هماهنگ باشند.
برای مثال، بازشوهایی که به حیاط یا فضای عمومی باز میشوند باید از نظر ارتفاع جانپناه و نرده، ایمنی لازم را داشته باشند. همچنین استفاده از مصالح شکستنی یا قابلاشتعال در ارتفاع بالا ممنوع است. ابعاد پنجرهها باید پاسخگوی نورگیری باشند و حتی نوع شیشه و نحوه قفل شدن آنها هم اهمیت دارد.
🎯 تناسبات معماری بین عرض اتاقها، ارتفاع سقف، محل در و پنجره و حتی ارتفاع پلهها در این مبحث تحلیل شده و رعایت نکردن آن میتواند منجر به رد نقشه از سوی نظام مهندسی شود.
نمای ساختمان باید با ضوابط شهرداری، مبحث سوم (ایمنی حریق) و مبحث نوزدهم (مصرف انرژی) نیز هماهنگ باشد. چون مصالح نماسازی در عملکرد حرارتی و ایمنی ساختمان مؤثرند.
برای درک اجرایی این مفاهیم، کارگاه تستی عمران و معماری هم خیلی میتونه کمککننده باشه، چون مصالح نما و بازشوها در اون بهصورت میدانی بررسی میشن.
در این مقاله با جزئیات و نکات مهم مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان آشنا شدیم؛ مباحثی که مستقیماً با طراحی معماری استاندارد، ایمن و تأییدپذیر در ارتباطند.
✔️ از نورگیری و تهویه گرفته تا طراحی پارکینگ، از الزامات دسترسی معلولین تا طراحی درست پله، رمپ و آسانسور، و در نهایت تناسبات نما و بازشوها؛ همگی بخشهایی بودند که با جزئیات بررسی شدند.
🔗 این مبحث ارتباط مستقیم با سایر مباحث مقررات ملی از جمله:
مبحث بیستودوم: نگهداری ساختمان
دارد و بدون درک تلفیقی آنها، طراحی شما دچار نقص میشود.
اما یادگیری این مفاهیم به شکل تئوری کافی نیست!
🎓 اگر میخوای طراح یا ناظر حرفهای باشی که پروژهاش در کمترین زمان ممکن تأیید میشه و در اجرا به مشکل نمیخوره، گام عمران برای تو دورههای کاملاً کاربردی و پروژهمحور آماده کرده:
📘 دوره اجرا و نظارت معماری
🧠 آموزش صفر تا صد آزمون نظارت و اجرا معامری
🧪 کارگاه تست زنی عمران و معماری
🔬 کارگاه تست زنی عمران و معماری که داخلی 2300 تست رو برای شما حل کردیم تا به محض رسیدن به آزمون اون ها رو به راحتی انجام بدید!
🧱 دوره اجرا و نظارت عمران
🔧 یک دوره جامع و کامل برای قبولی صد در صدی در آزمون اجرا و نظارت عمران
📐 دوره آموزش محاسبات عمران
📊 صفر تا صد آزمون محاسبات عمران
09053212535
info@gamomran.com
اصفهان
ما به جای شما کل سوالات سالهای قبل رو بررسی کردیم و نکات مبهم مبحثها رو در آوردیم. میدونید این کار چقدر از شما زمان و انرژی میگیره ؟
دیدگاهتان را بنویسید